صفحه اصلی / پروژه‌ها / توسعه کسب‌وکارهای دانش‌بنیان / اقتصاد اثربخش با کسب‌ و کار دانش‌ بنیان
دانش بنیان | اقتصاد دانش بنیان | اقتصاد اثربخش با کسب‌ و کار دانش‌ بنیان

اقتصاد اثربخش با کسب‌ و کار دانش‌ بنیان

توسعه واژه‌ای پرکاربرد در سده‌های اخیر با بیش‌ترین کاربرد در علوم سیاسی و اقتصاد کلان بوده و بخشی از تکامل راهبردی کشورها به واسطه‌ی توسعه انجام می‌شود. در این بین مهم‌ترین و کاربردی‌ترین نوع توسعه، «توسعه پایدار» بوده که توان نقش‌آفرینی در ایجاد تعادل بین توسعه‌ی زیرساختی و حفظ محیط و طبیعت پیرامون را دارا می‌باشد. توسعه به ‌نوعی، کارکرد رشد اقتصادی داشته و از این رو رشد اقتصادی و توسعه به منزله‌ی افزایش و رشد شاخص‌های اقتصاد کلان نظیر تولید ناخالص ملی و یا درآمد سرانه طی یک دوره‌ی زمانی یک ساله است. برای توسعه و افزایش رشد اقتصادی، دیگر نمی‌توان به فرمول‌های کلاسیک و سنتی اکتفا کرد و باید از ظرفیت‌های جدید از جمله شرکت‌ های دانش‌ بنیان بهره گرفت. شرکت ‌های دانش ‌بنیان ایده‌ها را تبدیل به محصول کرده و بیشتر این شرکت‌ها در پارک علم ‌و فناوری مستقر هستند. تولید محصولات و خدمات جدید با استفاده از تکنولوژی‌های نوین و رقابت در بازارهای جهانی سبب اهمیت روز افزون این شرکت‌ها در اقتصاد هستند. ارزش‌ افزوده‌ی ناشی از عملکرد کسب‌ و کارهای دانش‌ بنیان مانع از خام‌ فروشی و ایجاد مزیت رقابتی می‌شود[۱].

سهم شرکت‌ های دانش ‌بنیان در تولید ناخالص داخلی[۱] GDP) %./8) بوده که با توجه به ‌این‌که قسمت عمده‌ی GDP صنعت و کشاورزی است شرکت ‌های دانش‌ بنیان در این زمینه توانایی نقش‌آفرینی بالایی دارند. این تأثیرگذاری هم‌چنین با درصد جمعیت شهری و روستایی نیز هم‌خوانی داشته؛ به ‌طوری‌که با افزایش جمعیت شهرنشینی، شرکت‌ های دانش‌ بنیان هم زمینه‌ساز ایجاد اشتغال بوده و هم با بهبود صنعت کشاورزی عاملی در جهت کاهش مهاجرت روستاییان به شهرها هستند[۲] .

آمار مقایسه‌ای میان تولیدات دانش‌ بنیان بین سال‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ حاکی از آن است که علی‌رغم رشد برخی از کشورها، ایران در این مدت نتوانسته آن‌چنان که در برخی حوزه‌های دیگر پیشرفت قابل ملاحظه‌ای داشته، در تولیدات دانش‌ بنیان نیز به آن میزان پیشرفت نماید. در همین راستا و با توجه به اهمیت شرکت‌ های دانش‌ بنیان، در دولت یازدهم تعداد مراکز رشد که جایگاه شرکت‌ها دانش‌بنیان بوده به ۱۷۱ مورد و شرکت های دانش بنیان به ۲۵۰۰ مورد افزایش یافته (که در برنامه‌ی ششم توان افزایش تا ۳۰۰۰ مورد می‌باشد) که ۳۰هزار مورد اشتغال و صادرات ۵۰۰ میلیون دلاری را به ‌همراه داشته است[۳]. هم‌چنین استان چهار محال ‌و بختیاری با داشتن ۱۲۲ شرکت دانش ‌بنیان توانسته ۷۲۰ میلیارد گردش مالی و ۶۱۰ فرصت شغلی ایجاد کند. از طرف دیگر در سال گذشته تعداد شرکت‌های مستقر در مرکز رشد دانشگاه علم ‌و صنعت به‌ عنوان یکی از دانشگاه‌های اصلی کشور و حلقه‌ی واسط بین دانشگاه و صنعت، از ۱۹ شرکت به ۲۶ شرکت افزایش یافته که پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۳۹۹، دست کم ۱۰۰ شرکت در این مرکز فعال باشند که برای رسیدن به این هدف باید بر توسعه‌ی فیزیکی و فرهنگ‌سازی تأکید کرد. از دیگر اقدامات در زمینه‌ی رشد شرکت های دانش بنیان ارتقای قطب‌های علمی و به ‌تبع آن قطب‌های صنعتی است[۴].

با در نظر گرفتن اهمیت شرکت های دانش بنیان در رشد اقتصادی، وزارت نفت برای به‌ ثمر رسیدن پروژه‌های پژوهشی خود به این شرکت‌ها روی آورده و از طریق تدوین آیین‌نامه‌های مربوطه ورود شرکت های دانش بنیان را به این صنعت تسهیل کرده است. به ‌طوری‌که تا انتهای سال ۹۶ مقدمات واگذاری طرح‌های منتخب به ۵ شرکت دانش‌ بنیان صورت می‌گیرد[۵].

اگرچه اثرگذاری اقتصاد دانش‌ بنیان بر اثربخشی اقتصاد پوشیده نیست اما این رابطه بارها مورد آزمون قرار گرفته است. از نتایج حاصل از بررسی‌های مختلف می‌توان به رابطه‌ی اقتصاد دانش ‌بنیان و رشد اقتصادی اشاره کرد. نتایج بیان‌گر آن است که در فاصله‌ی سال‌های ۱۳۸۶- ۱۳۴۶ با وجود فراز و نشیب‌های حادث شده(انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی و…) اقتصاد دانش‌ بنیان متشکل از آموزش و منابع انسانی، زیر ساخت‌های اطلاعاتی و رژیم‌های نهادی و اقتصادی تأثیر مثبتی بر رشد اقتصادی دارند[۶].

علاوه بر شرکت های دانش بنیان و با توجه به ‌این ‌که ۹۶% از کل صنعت کشور شامل بنگاه‌های کوچک و متوسط می‌باشد؛ این بنگاه‌ها نیز نقش مهمی در اثربخشی اقتصاد دارند. البته باید توجه داشت که شرکت های دانش بنیان اکثراً در زمره‌ی بنگاه‌های کوچک و متوسط قرار می‌گیرند[۷، ۸]. با در نظر گرفتن این موضوع که ایران در زمره‌ی کشورهای در حال ‌توسعه قرار دارد، به‌ منظور پیشرفت و ترقی نیاز به بهینه‌‌کاوی و الگوبرداری از اقتصادهای موفق دارد. در این راستا و با رویکرد بنگاه‌های کوچک و متوسط به مقایسه‌ی ایران با چند کشور پرداخته می‌شود. این کشورها شامل کشورهای توسعه ‌یافته‌ی غربی، ژاپن(کشور صنعتی و موفق آسیایی) و ترکیه(کشور همسایه با شرایط نسبتاً مشابه منطقه‌ای) بوده که در بازه‌ی زمانی سال‌های ۲۰۰۴- ۲۰۰۱ با هم مقایسه می‌شوند[۹].

در جدول شماره ۱ با مقایسه‌ی درصد بودجه‌ی اختصاصی دولتی به تحقیق ‌و توسعه، جایگاه شرکت های دانش بنیان در توسعه‌ی صنعتی کشورها مشخص شده است.

جدول ۱٫ میزان دولتی بودن فعالیت‌های پژوهشی (۲۰۰۴- ۲۰۰۱)

متغیر (درصد)کشور۲۰۰۱۲۰۰۲۲۰۰۳۲۰۰۴
نسبت هزینه تحقیق‌وتوسعه به تولید ناخالص داخلیایران۶/۰۵/۰۷/۰۶/۰
ژاپن۱/۳۲/۳۲/۳۲/۳
ترکیه۷/۰۷/۰۶/۰۷/۰
کشورهای توسعه‌یافته غربی۸/۲۷/۲۷/۲۷/۲
توزیع سهم تحقیق ‌و توسعه از هزینه‌ی ناخالص داخلی از بخش دولتیایران۷۴۷/۷۹۷۵۶۹
ژاپن۱۹۴/۱۸۸۱/۱۸
ترکیه۴۸۶/۵۰۵۷۵۷
کشورهای توسعه‌یافته غربی۳/۲۷۳/۲۹۸/۳۰۹/۳۰

در ادامه جدول شماره‌ی ۲ بیان‌گر جایگاه بنگاه‌های کوچک و متوسط در توسعه‌ی صنعتی و اقتصادی کشور است.

جدول ۲٫ جایگاه شرکت‌های کوچک و متوسط در توسعه صنعتی (۲۰۰۴- ۲۰۰۱)

کشور

% از کل ارزش‌افزوده صنعتی% بنگاه‌های کوچک و متوسط از کل واحدهای صنعتی
کشورهای توسعه‌یافته غربی۷۰۹۹
ژاپن۵۷۸۹
استرالیا۴۹۸۰
کره‌جنوبی۴۳۷۳
هندوستان۴۰۷۹
مالزی۳۷۹۳
ترکیه۳۷۹۰
ایران۱۷۹۶

مقایسه‌ی تعداد بنگاه‌های کوچک و متوسط در ایران و عملکرد و تأثیر اقتصادی آن‌ها نسبت به سایر کشورها وضعیت مناسبی را نشان نمی‌دهد. اگرچه از نظر کمیت تعداد این واحدها در سطح سایر کشورها و بعضاً با تفاوت آشکاری بیشتر از کشورهای منطقه می‌باشد اما از منظر کیفی عملکرد مطلوبی نداشته است؛ به ‌طوری‌ که سهم پایینی از ارزش‌افزوده را به ‌خود اختصاص داده است. اگرچه مبنای مقایسه، آمار و ارقام قدیمی بوده اما شرایط اقتصادی کشور بیان‌گر این مهم است که اگرچه برنامه‌ریزی‌ها، زیرساخت‌ها و حمایت‌های مطلوبی به‌ویژه در سال‌های اخیر شده که نتیجه‌ی آن رشد اقتصادی کشور می‌باشد اما تا رسیدن به کشورهای منطقه و پیشرو، مسیر زیادی باقی‌مانده است.

عملکرد مثبت شرکت های دانش بنیان و بنگاه‌های کوچک و متوسط در اشتغال‌زایی می‌باشد. این بنگاه‌ها اگرچه تنها در حدود %۳۰ از ارزش‌افزوده‌ی اقتصادی را به ‌خود اختصاص داده‌اند اما حدود ۶۳% از نیروی کار را به خود اختصاص داده‌اند. از دیگر موارد مثبت وجود این دسته از شرکت‌ها افزایش توان کشور در رویارویی با تحریم‌ها می‌باشد. تولیدات شرکت های دانش بنیان محصولات و خدمات نوینی بوده که یا می‌توانند جایگزین اقلام ضروری وارداتی(که به‌دلیل ایجاد تحریم‌ها تأمین آن با مشکل مواجه است) و یا توان صادراتی داشته و می‌توان مزیت رقابتی در سطح بین‌المللی ایجاد کرد[۱۰].

با توجه به موارد مطروحه، اهمیت وجود شرکت‌ها و اقتصاد دانش ‌بنیان را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

  • تولیدات بالای محصولات دانش ‌بنیان در دنیا و سهم اندک تولید در ایران
  • ارزش‌افزوده بالای محصولات دانش‌ بنیان
  • زیرساخت‌های مناسب و فراوان در کشور
  • جمعیت و تراکم بالای شهرنشینی
  • جایگاه اقتصاد دانش ‌بنیان در استقلال کشور

در نهایت باید بیان کرد که ایران به ‌دلیل درآمدهای نفتی، نسبت تجارت بین‌المللی به تولید ناخالص داخلی بسیار بالایی دارد به‌ طوری‌که حجم تجارت خارجی اقتصاد ایران بیش از ۱۵۰ میلیارد دلار بوده است اما از طرف دیگر میزان واردات کالاهای عمدتاً مصرفی بر طبق آمار رسمی گمرک، بیش از ۸۰% واردات را به خود اختصاص می‌دهد[۱۱]. در چنین شرایطی نقش بنگاه‌های‌کوچک و متوسط دانش‌ بنیان با بومی‌سازی تکنولوژی و تولید محصولات وارداتی و تولید محصولات صادراتی، ضمن کاهش وابستگی‌ها، حجم بازار داخل و خارج را افزایش می‌دهد.

 

منابع:

  1. Sepehrdoust, H., Zamani, S., (2015), “Impact of knowledge-based components on total factor productivity of MENA countries”, Iran. Econ. Rev, Vol.19, No.2, 2015. pp. 149-163.
  2. رمضانپور، ا.، ایاغ، ز.، چهره، م.، (۱۳۹۱)، “بررسی نقش اقتصاد دانش‌بنیان و بهره‌وری در اقتصاد مقاومتی”، مجموعه مقالات همایش ملی بررسی و تبیین اقتصاد مقاومتی، دانشگاه گیلان.
  3. http://www.irna.ir
  4. http://www.isna.ir
  5. http://economics.ut.ac.ir
  6. بهبودی، د.، امیری، ب.، (۱۳۸۹)، “رابطه بلندمدت اقتصاد دانش‌بنیان و رشد اقتصادی در ایران”، فصل‌نامه علمی- پژوهشی علم و فناوری، سال ۲، شماره ۴٫
  7. اللهیاری‌فرد، ن.، (۱۳۹۰)، “بررسی الگوی مناسب ساختار سازمانی شرکت های دانش بنیان“، فصل‌نامه رشد فناوری، سال ۸، شماره ۲۹، صص. ۵۴- ۴۷٫
  8. کنعانی، م.، (۱۳۷۸)، موسسات فناوری کوچک و متوسط، تهران: بنیاد توسعه فردا.
  9. ممیز، ا.، قاسمی، ع.، قاسمی، ف.، (۱۳۹۳)، “تحریم اقتصادی و عملکرد شرکت های دانش بنیان“، کنفرانس بین‌المللی اقتصاد تحت تحریم.
  10. فخاری، ح.، سلمانی، د.، دارایی، م.، (۱۳۹۲)، “بررسی اثرات تحری مهای اقتصادی بر عملکرد شرک تهای دانش بنیان کشور”، فصل‌نامه علمی- پژوهشی علم و فناوری، سال ۵، شماره ۳٫
  11. http://kasbokarnews.ir

[۱] . Gross Domestic Product

دیدگاه بگذارید

avatar
500
  Subscribe  
Notify of